सक्रिय भिजन थेरापीले एम्ब्लायोपिया भएका बालबालिकाको आँखाको चाल नियन्त्रणमा उल्लेखनीय सुधार गर्ने

काठमाडौं। एम्ब्लायोपिया (Amblyopia), जसलाई सामान्य भाषामा “लेजी आई” (Lazy Eye) पनि भनिन्छ, बालबालिकामा देखिने दृष्टि विकाससम्बन्धी एक प्रमुख समस्या हो। विश्वभर करिब २–५ प्रतिशत बालबालिका यस समस्याबाट प्रभावित हुने अनुमान गरिएको छ। यस रोगले दृष्टि (Visual Acuity) मात्र कमजोर बनाउँदैन, आँखाको चाल (Eye Movement Control), दुवै आँखाको समन्वय तथा कार्यात्मक दृष्टि (Functional Vision) मा पनि असर पार्न सक्छ। फलस्वरूप बालबालिकाले पढ्ने, लेख्ने, खेल्ने तथा दैनिक दृश्यसम्बन्धी गतिविधिमा अपेक्षाकृत बढी कठिनाइ अनुभव गर्न सक्छन्।

नेपालमा पनि बालबालिकाको नियमित आँखा परीक्षण तथा दृष्टि समस्या समयमै पहिचान गर्ने प्रयास अझै सबै बालबालिकासम्म प्रभावकारी रूपमा पुग्न सकेको छैन। फलस्वरूप धेरै बालबालिकामा एम्ब्लायोपिया ढिलो पहिचान हुने र उपचारको उपयुक्त अवसर गुम्ने जोखिम रहन्छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार प्रारम्भिक उमेरमै आँखा परीक्षण, सही चस्माको प्रयोग तथा आवश्यक उपचार गर्न सके स्थायी दृष्टि कमजोरीबाट जोगाउन सकिन्छ। त्यसैले एम्ब्लायोपियाको समयमै पहिचान र प्रभावकारी उपचारलाई सार्वजनिक स्वास्थ्यको महत्वपूर्ण प्राथमिकताका रूपमा हेरिन्छ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय, चिकित्सा शास्त्र अध्ययन संस्थान (Institute of Medicine), महाराजगञ्ज मेडिकल क्याम्पस, नेत्ररोग विभागका अनुसन्धानकर्ताहरूको एक महत्वपूर्ण अनुसन्धान अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठित Journal of Optometry मा प्रकाशित भएको छ। “Effect of Active Vision Therapy on Task-Based Saccadic and Smooth Pursuit Performance in Children with Anisometropic Amblyopia” शीर्षकको उक्त अनुसन्धानमा मनीषा कोइराला, सञ्जीव भट्टराई, ज्योति बाबा श्रेष्ठ, राधिका अधिकारी, संयम प्रधान, सर्मिला आचार्य तथा गौरी शंकर श्रेष्ठ लेखक रहेका छन्। यस अध्ययनका सम्पर्क लेखक (Corresponding Author) डा. गौरी शंकर श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।

किन महत्वपूर्ण छ?

• विश्वका करिब २–५% बालबालिकामा एम्ब्लायोपिया (लेजी आई) देखिन्छ।
• समयमै पहिचान र उपचार नगरे स्थायी दृष्टि कमजोरी हुन सक्छ।
• नयाँ नेपाली अनुसन्धानले सक्रिय भिजन थेरापीले एम्ब्लायोपिया भएका बालबालिकाको आँखाको चाल तथा कार्यात्मक दृष्टिमा सुधार ल्याउन सक्ने देखाएको छ।
• समयमै आँखा परीक्षण, सही उपचार र आवश्यक परेमा भिजन थेरापीले दीर्घकालीन दृष्टि समस्याको जोखिम कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

धेरै अभिभावकहरू बच्चाको एउटा आँखाले कम देखिरहेको कुरा प्रारम्भिक अवस्थामा थाहा पाउन सक्दैनन्, किनकि अर्को आँखाले सामान्य रूपमा काम गरिरहेको हुन्छ। कतिपयले चस्मा लगाएपछि उपचार पूरा भएको ठान्ने गर्छन्। तर एम्ब्लायोपियाका केही बालबालिकालाई दृष्टि सुधारसँगै आँखाको समन्वय तथा कार्यात्मक दृष्टि सुधार गर्ने थप उपचार पनि आवश्यक पर्न सक्छ।

यस अध्ययनमा ६–१६ वर्ष उमेर समूहका एम्ब्लायोपिया भएका ४० जना बालबालिकालाई १२ हप्तासम्म सक्रिय भिजन थेरापी (Active Vision Therapy) प्रदान गरी उपचारअघि र उपचारपछिको आँखाको चाल (Eye Movement) को कार्यसम्पादन तुलना गरिएको थियो। अध्ययनले सक्रिय भिजन थेरापीले एम्ब्लायोपिया भएका बालबालिकाको आँखाको चाल नियन्त्रणमा उल्लेखनीय सुधार ल्याउने वैज्ञानिक प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ।

अनुसन्धानमा स्याकेडिक (Saccadic) अर्थात् एउटा वस्तुबाट अर्को वस्तुतर्फ छिटो दृष्टि सार्ने क्षमता तथा स्मुथ पर्सुट (Smooth Pursuit) अर्थात् चलिरहेको वस्तुलाई निरन्तर र सहज रूपमा पछ्याउने क्षमताको मूल्याङ्कन गरिएको थियो।

अध्ययनका अनुसार सक्रिय भिजन थेरापीपछि स्याकेडिक तथा स्मुथ पर्सुट क्षमतामा उल्लेखनीय सुधार देखियो। यी आँखाका चालहरू पढ्दा एक शब्दबाट अर्को शब्दमा दृष्टि सार्न, कक्षाकोठामा बोर्डबाट लेखाइ सार्न, खेलकुदका क्रममा चलिरहेको वस्तुलाई पछ्याउन तथा दैनिक दृश्यसम्बन्धी कार्यहरू प्रभावकारी रूपमा गर्न महत्वपूर्ण मानिन्छन्। साथै, बालबालिकाले छिटो र बढी सटीक रूपमा दृष्टि केन्द्रित गर्न सक्ने क्षमता पनि सुधारिएको पाइयो। यद्यपि यस अध्ययनले पढाइ वा शैक्षिक उपलब्धिमा प्रत्यक्ष सुधारको मूल्याङ्कन गरेको थिएन, आँखाको चाल नियन्त्रणमा भएको सुधारले कार्यात्मक दृष्टि (Functional Vision) मा सकारात्मक योगदान पुर्‍याउन सक्ने संकेत गर्दछ।

यस अध्ययनले एम्ब्लायोपियाको उपचारमा दृष्टि सुधार (Visual Acuity) मात्र नभई कार्यात्मक दृष्टि (Functional Vision) लाई पनि उपचारको महत्वपूर्ण लक्ष्य बनाउनुपर्ने सन्देश दिएको छ। साथै, सक्रिय भिजन थेरापीलाई परम्परागत उपचारसँगै प्रयोग गर्न सकिने प्रभावकारी पूरक उपचारका रूपमा थप वैज्ञानिक प्रमाण उपलब्ध गराएको छ।

सम्पर्क लेखक डा. गौरी शंकर श्रेष्ठका अनुसार, “एम्ब्लायोपियाको सफल उपचार भनेको दृष्टि मात्र सुधार गर्नु होइन। बालबालिकाले पढ्ने, सिक्ने, खेल्ने तथा दैनिक जीवनका दृश्यसम्बन्धी गतिविधि प्रभावकारी रूपमा गर्न सकून् भन्ने उद्देश्यले आँखाको चाल तथा समन्वय सुधार गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यस अध्ययनले सक्रिय भिजन थेरापीले ती कार्यात्मक क्षमताहरूमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने वैज्ञानिक प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ।”

उहाँले अभिभावकलाई बच्चाले पुस्तक, मोबाइल वा टेलिभिजन अत्यन्त नजिकबाट हेर्ने, एउटा आँखा चिम्लाएर वा टाउको ढल्काएर हेर्ने, पढ्दा लाइन वा अक्षर छुटाउने, पढाइमा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ हुने वा आँखासम्बन्धी कुनै असामान्य व्यवहार देखिएमा ढिला नगरी नेत्र विशेषज्ञ वा अप्टोमेट्रिस्टबाट आँखा परीक्षण गराउन आग्रह गर्नुभएको छ। साथै, चस्मा सिफारिस गरिएको अवस्थामा नियमित रूपमा लगाउने तथा आवश्यक परेमा भिजन थेरापीबारे पनि विशेषज्ञसँग परामर्श लिन उहाँले सुझाव दिनुभएको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार विद्यालय स्वास्थ्य कार्यक्रमअन्तर्गत नियमित दृष्टि परीक्षण, एम्ब्लायोपियाको समयमै पहिचान, चस्माको सही प्रयोग तथा आवश्यक परेमा भिजन थेरापी सेवामा पहुँच विस्तार गर्न सके बालबालिकाको सिकाइ, आत्मविश्वास र जीवनस्तर सुधार्न महत्वपूर्ण योगदान पुग्न सक्छ।

यो अनुसन्धानले नेपालमा अप्टोमेट्री तथा दृष्टि विज्ञान क्षेत्रमा भइरहेको अनुसन्धानको अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा बढ्दो योगदानलाई प्रतिबिम्बित गर्नुका साथै प्रमाणमा आधारित (Evidence-based) बाल दृष्टि सेवाको विकासका लागि महत्वपूर्ण आधार प्रदान गरेको छ।
प्रकाशन विवरण
Koirala M, Bhattarai S, Shrestha JB, Adhikari R, Pradhan S, Acharya S, Shrestha GS. Effect of Active Vision Therapy on Task-Based Saccadic and Smooth Pursuit Performance in Children with Anisometropic Amblyopia. Journal of Optometry. 2026; 19 (4):10024. DOI: 10.1016/j.optom.2026.100624.